Thu mật ong dú từng phần: kỹ thuật không vắt kiệt đàn

Vắt kiệt hiếm khi là chủ ý. Phần lớn xảy ra vì người thu không đọc được tổ: lấy nhầm bầu phấn, cắt sát vào ổ ấu trùng, hoặc không phân biệt bầu mật mới đậy nắp với bầu đang dùng dở. Kết quả cuối cùng giống hệt nhau, đàn mất phần dự trữ mà nó cần.

Bài này đi vào phần kỹ thuật: cấu trúc bên trong tổ ong dú, cách ước phần được lấy, và một quy trình thu từng phần mà người nuôi có nghề vẫn dùng.

Giải phẫu một tổ ong dú

Khác với ong mật xây cầu sáp phẳng, ong dú xây tổ theo vùng. Mở một thùng nuôi, thường thấy:

• Ổ ấu trùng ở trung tâm: các tầng đĩa hoặc chùm ô nhỏ, nơi chúa đẻ và ấu trùng lớn lên.
• Màng bọc: nhiều lớp sáp mỏng trộn nhựa cây bao quanh ổ, giữ nhiệt và ẩm.
• Bầu phấn: bầu to cỡ đầu ngón tay, chứa khối phấn sệt, thường nằm sát ổ ấu trùng.
• Bầu mật: cùng hình dạng, chứa mật lỏng, thường dồn ra rìa và phía sau tổ.
• Lớp keo bịt các khe và phủ thành thùng.

Bầu phấn và bầu mật nhìn bề ngoài khá giống nhau. Cách phân biệt nhanh là ấn nhẹ: bầu mật mềm, căng nước; bầu phấn chắc hơn. Khi chưa chắc thì để nguyên, vì phấn là thức ăn đạm của ấu trùng, mất phấn là chúa ngừng đẻ.

Ước phần được lấy theo sức đàn

Không có một tỉ lệ dùng cho mọi đàn. Người nuôi chuyên sâu ước theo ba yếu tố: độ đông quân, độ lớn ổ ấu trùng và mùa sắp tới.

Ở vùng Đông Nam Bộ, quãng đầu năm khô và thưa hoa. Các đàn cần mang theo kho đủ dày khi bước vào quãng đó. Lịch hoa chi tiết theo tháng có trong mục Nguồn hoa theo mùa.

Quy trình thu từng phần

1. Chọn giờ: buổi sáng nắng ráo, khi phần lớn ong thợ đang đi làm.
2. Chuẩn bị: dao nhỏ sạch, ống hút hoặc xi lanh sạch, khay hứng, lọ thuỷ tinh khô. Tay rửa sạch, không dùng nước hoa hay dầu gió.
3. Mở nắp nhẹ, quan sát vị trí ổ ấu trùng và màng bọc trước khi đụng vào bất cứ thứ gì.
4. Chọn bầu: chỉ những bầu mật đã đầy và đậy kín, ở phía xa ổ nhất.
5. Lấy mật: chọc lỗ nhỏ rồi hút, hoặc cắt chùm bầu ra khay cho mật tự chảy. Hút giữ được cấu trúc tổ tốt hơn.
6. Dọn sạch: lau mật rơi trong thùng, vì mật vương vãi hút kiến và ruồi.
7. Đóng thùng, chèn kín khe, ghi lại số bầu đã lấy.

Những lỗi kỹ thuật làm đàn suy sau thu

Rách màng bọc ổ ấu trùng

Màng bọc giữ nhiệt cho ấu trùng. Rách nhiều là đàn phải bỏ công sửa thay vì đi làm, ổ bị lạnh, ấu trùng chết.

Lấy nhầm bầu phấn

Lấy mất phấn thì mật vẫn còn nhưng chúa thiếu đạm, giảm đẻ. Vài tuần sau quân thưa thấy rõ.

Mật rơi vãi trong thùng

Mật chảy xuống đáy thu hút kiến, ruồi nhỏ đẻ trứng. Đàn đã bị lấy kho lại phải chống thêm kẻ thù.

Thu dồn dập

Thu đợt hai khi đàn chưa xây lại kho là cách vắt kiệt phổ biến nhất ở trại nhiều tổ. Hãy ghi ngày thu từng đàn để tránh.

Ghi chép là công cụ chống vắt kiệt

Ở trại có nhiều thùng, không ai nhớ nổi đàn nào đã thu, thu bao nhiêu, lúc nào. Ghi chép giúp nhìn thấy đàn nào năm nào cũng cho mật đều, đàn nào sau mỗi lần thu lại xuống sức. Mẫu nhật ký đơn giản xem trong mục Nhật ký trại, hoặc dùng app quản lý trại ong để đặt lịch kiểm tra và ghi số bầu đã lấy cho từng đàn.

Nguồn giống và mật cho người làm nghề

Muốn tăng số thùng mà không ép đàn hiện có, đường bền nhất là tách đàn từ đàn khoẻ hoặc lấy tổ giống từ trại có nghề. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi.

Câu hỏi thường gặp