Điều phối người và giờ làm theo mùa ở trại ong dú lớn

Với vài thùng ong sau nhà, lịch làm việc nằm gọn trong đầu. Khi trại lên tới hàng trăm tổ, đầu không còn đủ chỗ. Chuyện thường gặp ở trại lớn không phải là thiếu kỹ thuật, mà là đúng tuần cần tách đàn thì cũng là tuần phải lấy mật, người thì đi giao hàng, và một dãy tổ ở góc xa bị quên cả tháng.

Bài này ghi lại cách tổ chức công việc cho trại lớn: chia khu, chia vai, xếp vòng, và giữ nhật ký. Không có công thức nào hợp mọi trại, nhưng các nguyên tắc dưới đây giúp mùa bận vẫn chạy được mà không ai kiệt sức.

Chia trại thành khu, không chia theo ngày

Sai lầm phổ biến là chia việc theo kiểu hôm nay cả nhóm đi dãy này, mai đi dãy kia. Cách đó khiến không ai thật sự nắm một tổ nào. Tốt hơn là chia trại thành những khu cố định theo địa hình: dãy dưới tán cây, dãy ven hàng rào, dãy gần nhà kho. Mỗi khu có một người phụ trách chính, quen mặt từng tổ, biết tổ nào hay bị kiến, tổ nào cửa hẹp, tổ nào đang yếu.

Người phụ trách không phải làm hết việc ở khu đó. Mùa bận thì cả nhóm dồn vào, nhưng người phụ trách là người quyết tổ nào làm trước, tổ nào để sau, và là người ghi nhật ký.

Ba loại việc, ba cách xếp lịch

Vòng kiểm định kỳ

Đây là việc đều đặn quanh năm: nhìn cửa tổ, kiểm chân chống kiến, phát cành chạm thùng, xem mái che. Làm theo vòng, mỗi khu một ngày cố định trong tuần. Nhờ ngày cố định mà nếu khu nào trễ vòng thì cả nhóm đều thấy.

Việc mùa vụ

Tách đàn, lấy mật, gia cố trước mùa mưa, che nắng mùa khô. Những việc này tập trung vào vài đợt trong năm và cần nhiều tay. Phải lên kế hoạch trước ít nhất vài tuần, chốt khu nào làm tuần nào.

Xử lý sự cố

Tổ bị kiến tấn công, thùng đổ sau giông, đàn bỏ tổ. Không xếp lịch được, nhưng có thể chừa chỗ: mỗi tuần để trống một buổi không giao việc mùa vụ, dành cho sự cố hoặc việc trễ.

Lịch mẫu cho một năm ở Đông Nam Bộ

Ở miền Đông Nam Bộ, mùa khô là lúc nguồn hoa dồi dào và đàn mạnh lên, mùa mưa là lúc giữ đàn. Bảng dưới đây gợi ý cách phân bổ người theo mùa; mốc cụ thể dời theo thời tiết từng năm.

Kiến ở vùng này hoạt động dữ nhất khi mùa khô làm cạn nguồn ăn ngoài tự nhiên, nên vòng kiểm trong mùa khô phải giữ đều dù cả nhóm đang dồn sức tách đàn.

Đừng chạy tách đàn và lấy mật cùng lúc trên một khu

Đây là nguyên tắc nên viết lên bảng ở nhà kho. Một tổ vừa bị tách mà lại bị lấy mật ngay sau đó thì mất cả quân lẫn dự trữ. Ở trại lớn, chuyện này xảy ra không phải vì ai cố tình, mà vì hai nhóm khác nhau cùng làm ở một khu mà không biết nhau đã làm gì.

Cách tránh đơn giản: mỗi khu chỉ ở một trạng thái tại một thời điểm, ví dụ đang tách, nghỉ hồi, đang lấy mật. Người phụ trách khu treo trạng thái ở đầu dãy hoặc ghi chung trên bảng. Chi tiết kỹ thuật cho từng khâu có trong chuyên mục Kỹ thuật nuôi và Thu mật.

Nhật ký trại: bộ nhớ chung của cả nhóm

Trại lớn sống được lâu là nhờ nhật ký. Mỗi tổ cần một mã, dán ở chỗ không cản ong. Mỗi lần có việc đáng ghi thì ghi một dòng: ngày, mã tổ, việc đã làm, nhận xét. Không cần dài, nhưng phải đều.

• Ghi ngày tách và tổ mẹ của từng tổ con để theo dõi dòng giống.
• Ghi ngày lấy mật để biết tổ nào đã được nghỉ bao lâu.
• Ghi sự cố và cách xử lý để người mới vào đọc lại mà học.

Sổ giấy dùng được, nhưng khi trại lớn và nhiều người cùng ghi thì sổ giấy rất dễ thất lạc, chữ người này người kia đọc không ra. Nhiều trại chuyển sang app quản lý trại ong để mỗi người ghi trên điện thoại, có lịch kiểm nhắc theo khu.

Khi trại cần thêm giống hoặc đầu ra

Trại mở rộng đều đặn bằng tách từ đàn sẵn có. Khi muốn bổ sung dòng giống khác để giảm rủi ro một dòng yếu đi, có thể tham khảo tổ giống ở trại Ong Quý tại Trảng Bàng, Tây Ninh; trại cũng có mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, tiện để đối chiếu cách làm hàng khi trại mình bắt đầu bán.

Câu hỏi thường gặp