Đọc lại một thùng ong dú mất đàn: cách tìm nguyên nhân

Mất một đàn ong dú là chuyện người nuôi nào cũng gặp. Cái khác nhau giữa người nuôi lâu năm và người mới không nằm ở chỗ ai mất ít hơn, mà ở chỗ sau mỗi lần mất, ai đọc ra được nguyên nhân thật. Một thùng ong chết không biết nói, nhưng những gì còn sót lại bên trong thì kể khá rõ chuyện đã xảy ra.

Bài này là cách «mổ» lại một thùng mất đàn theo trình tự kỹ thuật: quan sát gì trước, mở ra thì xem chỗ nào, dấu vết nào ứng với nguyên nhân nào, và ghi chép thế nào để lần sau không lặp lại.

Bước 1: Đọc hiện trường từ bên ngoài

Trước khi cạy nắp, đứng quan sát vài phút. Những dấu vết bên ngoài rất dễ mất khi đã động vào thùng.

• Ống cửa tổ: còn nguyên, bị cắn phá hay bị bịt kín bằng nhựa cây? Ống bị phá thường là kiến hoặc thiên địch lớn.
• Xác ong: nằm rải nhiều quanh thùng cho thấy chết đột ngột; không có xác mà thùng trống thường là bỏ tổ.
• Đường kiến: lần theo xem kiến đi lên bằng chân giá hay bằng cành, dây leo chạm vào thùng.
• Vị trí thùng: nghiêng, lún, có vệt mật chảy ra ngoài không.

Bước 2: Mở thùng và đọc từng khu

Mở vào lúc trời khô, có ánh sáng tốt. Chụp ảnh từng phần trước khi đụng tay vào, sau này đối chiếu rất có ích.

Khu bọng mật và bọng phấn

Bọng mật còn đầy mà đàn chết thì nguyên nhân gần như chắc chắn không phải đói. Bọng cạn sạch, phấn cũng hết thì nghĩ ngay tới thiếu dự trữ, nhất là khi trước đó có thu mật. Bọng vỡ, mật chảy tràn thường đi kèm thùng bị đổ hoặc nóng chảy sáp.

Khu ấu trùng

Ấu trùng còn nhiều nhưng không có ong thợ chăm thì đàn sụp nhanh, thường do bị tấn công hoặc ngộ độc. Khu ấu trùng teo nhỏ dần, ít ô mới thì đàn suy từ từ: chúa yếu, thiếu thức ăn hoặc mất chúa từ trước.

Dấu hiệu lạ

Có dòi, ấu trùng ruồi bò trong bọng phấn là dấu hiệu đàn đã yếu từ trước nên không giữ được tổ. Đốm mốc trên vách là thùng ẩm, gầm bí. Ruồi và dòi thường là hậu quả của đàn yếu chứ ít khi là nguyên nhân đầu tiên.

Bảng đối chiếu dấu vết và nguyên nhân

Bảng này không phải luật cứng. Nhiều lần mất đàn là do hai nguyên nhân chồng nhau: đàn đã yếu vì thu quá tay rồi mới bị kiến tấn công. Khi thấy dấu vết của cả hai, hãy sửa cả hai. Các loại thiên địch và cách phòng có bài riêng trong mục Rủi ro & thiên địch.

Bước 3: Ghi biên bản và sửa quy trình

Viết lại ngắn gọn: ngày phát hiện, dấu vết bên ngoài, tình trạng bọng, ấu trùng, nguyên nhân phỏng đoán, việc sẽ đổi. Mấy dòng như vậy giúp nối được những chuyện cách nhau vài tháng, như lần thu mật cuối mùa mưa với đàn suy giữa mùa khô.

1. Một nguyên nhân, một thay đổi cụ thể, có người làm và có lịch làm.
2. Rà lại các đàn còn sống xem có đàn nào đang ở cùng tình trạng.
3. Sau một mùa, đọc lại biên bản xem thay đổi đã giữ được chưa.

Ai nuôi từ năm đàn trở lên nên ghi trên điện thoại cho dễ tra, ví dụ bằng app.ongdu.com — mỗi đàn một hồ sơ, có lịch kiểm. Phần kỹ thuật kiểm đàn định kỳ có trong mục Kỹ thuật nuôi.

Gây lại đàn sau khi đã tìm ra nguyên nhân

Chỉ khi đã sửa được nguyên nhân mới nên đặt đàn mới vào chỗ cũ, nếu không đàn mới sẽ đi đúng con đường của đàn cũ. Nhân đàn bằng cách tách từ đàn khoẻ của mình là đường bền nhất; nếu chưa có đàn đủ mạnh để tách thì nên mua tổ giống đã ổn định. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, xem ở ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp