Kỹ thuật đọc đàn ong dú: khi nào mới nên mở thùng

Mỗi lần nhấc nắp thùng ong dú đều có cái giá của nó. Lớp sáp bọc quanh khu ấu trùng bị xé, bầu mật dễ bị bóp vỡ, mùi mật bay ra kéo theo ruồi và ong lạ, rồi đàn mất mấy ngày để trám lại. Người nuôi lâu năm không hỏi “có nên chăm đàn không” mà hỏi “thông tin mình cần có lấy được từ bên ngoài không”. Nếu có, nắp thùng giữ nguyên.

Bài này đi theo hướng kỹ thuật: đọc đàn qua cửa tổ, qua trọng lượng thùng và qua môi trường quanh thùng, rồi dùng một chuỗi câu hỏi để quyết định có mở hay không.

Cái giá của một lần mở thùng

Khác ong mật nuôi cầu khung, ong dú xây tổ thành khối: vùng ấu trùng hình xoắn hoặc chùm ở giữa, bọc bởi nhiều lớp màng sáp mỏng; các bầu mật và bầu phấn hình túi xếp quanh. Cấu trúc này không được làm để tháo ra lắp vào.

• Màng sáp bị xé làm vùng ấu trùng mất nhiệt và ẩm ổn định.
• Bầu mật vỡ chảy xuống đáy thùng, lên men chua và hút ruồi.
• Mùi tổ lan ra kéo ong của đàn khác sang cướp, nhất là khi ngoài trời đang khan hoa.
• Ong thợ chuyển sang việc sửa chữa thay vì đi kiếm ăn.

Không có cái giá nào trong số này là thảm hoạ, nhưng cộng dồn qua mười lần mở “cho biết” thì đàn sẽ chậm lớn rõ rệt.

Đọc đàn từ bên ngoài

Cửa tổ

Ngắm cửa tổ vài phút vào cùng một khung giờ buổi sáng, vài ngày liên tiếp. Để ý: nhịp ong ra vào nhanh hay thưa; có ong về với hai chân sau mang phấn hay không; có ong lính đứng gác ở miệng ống không. Ong mang phấn về đều đặn là dấu hiệu đàn đang nuôi ấu trùng, tức là có chúa đẻ.

Trọng lượng thùng

Nhấc nhẹ một đầu thùng, mỗi tuần một lần, cùng một cách. Không cần cân: tay quen sẽ cảm được thùng nặng dần lên hay nhẹ đi. Thùng nhẹ dần giữa mùa hoa là chuyện cần chú ý; nhẹ dần giữa mùa mưa là bình thường.

Quanh thùng

Đường kiến, ruồi lạ lượn quanh khe nắp, vệt chất lỏng rỉ ra đáy, mùi chua như giấm. Những dấu hiệu này thường là chỉ dấu duy nhất đáng để mở thùng.

Chuỗi câu hỏi trước khi nhấc nắp

1. Có mùi chua, có giòi hoặc ruồi bám khe nắp? Có thì mở ngay trong ngày, dọn bầu mật vỡ và ấu trùng ruồi.
2. Có ong tha ấu trùng ra cửa tổ? Có thì đàn đang đói hoặc bị quấy; xem nguồn hoa và cân nhắc cho ăn, chưa cần mở.
3. Có đường kiến? Có thì cắt cầu nối từ ngoài, không cần mở.
4. Cửa tổ thưa nhưng vẫn có ong mang phấn về? Đàn còn chúa, chờ thêm và ghi chép.
5. Cửa tổ thưa và không thấy ong mang phấn qua nhiều tuần giữa mùa hoa? Lúc này mới mở để xem vùng ấu trùng.

Chuỗi này giúp phần lớn trường hợp dừng ở bước 3 hoặc 4. Ghi lại kết quả mỗi lần đi qua chuỗi vào chuyên mục ghi chép của mình; trên site có loạt bài Nhật ký trại làm mẫu.

Bảng dấu hiệu và mức can thiệp

Khi đã quyết định mở

• Chuẩn bị đủ đồ trước: dao mỏng, khăn sạch, hộp đựng phần tổ hỏng, sáp hoặc băng dính để bịt lại khe.
• Mở vào sáng khô ráo, nắng nhẹ. Không mở lúc mưa hay trưa gắt.
• Làm một lượt: nhìn vùng ấu trùng, dọn phần hỏng, kiểm tra mật dự trữ rồi đóng.
• Không dùng khói, không xịt thuốc vào trong tổ.
• Bịt kín khe nắp, thu hẹp cửa tổ vài ngày để đàn giữ được tổ.

Những tình huống ruồi ký sinh, kiến, ong cướp được tách riêng ở chuyên mục Rủi ro & thiên địch.

Ghi chép là thứ thay cho việc mở thùng

Nhiều người mở thùng chỉ vì không nhớ lần trước đàn thế nào. Một bảng ghi theo từng thùng, mỗi tuần vài dòng về cửa tổ, trọng lượng, thời tiết, là đủ để trả lời câu đó. Ai nuôi nhiều thùng có thể dùng app quản lý trại ong để đặt lịch kiểm tra và lưu lịch sử từng đàn.

Còn nếu muốn đối chiếu với một đàn chuẩn, hay cần tổ giống khoẻ để thay đàn yếu, trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng từ sáp ong dú tại ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp