Từ vài tổ lên trại ong dú: đổi cách quản lý

Khi trong vườn chỉ có ba bốn thùng ong dú, mọi thứ nằm gọn trong đầu: thùng nào mới tách, thùng nào vừa thu mật, thùng nào hôm trước có kiến. Lên tới vài chục thùng, trí nhớ bắt đầu đánh lừa. Người nuôi nhận ra kỹ thuật vẫn vậy, nhưng cách tổ chức công việc phải đổi hoàn toàn.

Bài nhật ký này nói về bước chuyển đó: từ nuôi theo cảm giác sang nuôi theo hệ thống, những gì nên chuẩn hóa sớm và những sai lầm hay gặp khi mở rộng trại.

Khi trí nhớ không còn đủ dùng

Dấu hiệu đầu tiên thường là thu mật nhầm một thùng vừa thu tuần trước, hoặc quên một đàn mới tách đã lâu không ai nhìn tới. Đàn ong dú không kêu ca, chỉ yếu dần rồi rã. Đến lúc thấy thì đã muộn.

Việc đầu tiên nên làm là đặt mã cho từng thùng: viết lên thân thùng hoặc gắn thẻ ở chân kệ, theo khu và số thứ tự. Mỗi lần kiểm, ghi lại mã thùng, ngày, việc đã làm và nhận xét ngắn. Sổ tay giấy vẫn dùng được; trại nhiều thùng thì một ứng dụng ghi chép như app quản lý trại ong giúp lọc nhanh những thùng lâu chưa kiểm hoặc sắp tới lịch tách.

Chấm sức đàn theo tiêu chí cố định

Lúc nuôi ít, người ta nhìn tổ và thấy khỏe hay yếu theo cảm giác. Khi nhiều thùng, cảm giác mỗi ngày mỗi khác, không so được. Nên dùng vài tiêu chí đơn giản, chấm giống nhau cho mọi thùng.

Chấm xong, xếp đàn vào ba nhóm. Nhóm mạnh là nguồn để tách và thu mật; nhóm trung bình để yên; nhóm cần theo dõi thì tìm nguyên nhân trước khi làm gì khác. Cách chấm chi tiết hơn có trong mục Kỹ thuật nuôi.

Chuẩn hóa thùng trước khi mở rộng

Trại nhỏ hay có đủ loại thùng: khúc gỗ, thùng tự đóng, thùng mua sẵn mỗi nơi một cỡ. Đến khi cần tách, ghép hay thay thùng hỏng, mỗi thùng một kiểu làm mất thời gian và dễ làm vỡ bánh tổ.

1. Chọn một mẫu thùng cho cả trại, cùng kích thước lòng và kiểu nắp.
2. Chuẩn bị sẵn thùng trống trước mùa tách, để khô và sạch mùi.
3. Dùng chung một kiểu kệ, cùng chiều cao, để chống kiến đồng loạt.
4. Thùng cũ khác cỡ thì chuyển dần khi tách đàn, không ép thay giữa mùa khô.

Mở rộng từ đàn khỏe, không chạy theo số

Sai lầm lớn nhất khi lên trại lớn là muốn tăng số thùng thật nhanh. Tách cả đàn trung bình, tách liên tiếp một đàn mẹ, tách vào lúc ít hoa. Số thùng trên sổ tăng, nhưng sau mùa khô số đàn sống lại không bằng lúc đầu.

Ở vùng Đông Nam Bộ, mùa khô thường là lúc đàn chững, nên dồn việc tách vào mùa mưa khi nguồn hoa phong phú hơn. Chỉ tách đàn trong nhóm mạnh, mỗi đàn mẹ nghỉ đủ lâu để phục hồi trước lần tách tiếp theo. Đàn con mới tách đặt gần đàn mẹ, theo dõi sát vài tuần đầu.

Nguồn hoa quanh trại cũng có giới hạn. Số thùng tăng mà cây không tăng thì các đàn tranh nhau ăn. Trước khi thêm thùng, nên nhìn lại mục Nguồn hoa theo mùa và trồng bổ sung cây ra hoa.

Lịch việc theo tuần thay cho làm khi nhớ

Trại vài chục thùng không thể kiểm hết trong một buổi mà không làm xáo trộn. Chia trại thành khu, mỗi ngày kiểm một khu, quan sát cửa tổ là chính, chỉ mở những thùng có dấu hiệu lạ hoặc tới hẹn. Một vòng mỗi tuần là đủ cho phần lớn trại; mùa mưa dầm hoặc khi có kiến, tăng số lần quan sát cửa tổ chứ không tăng số lần mở thùng.

Tổ giống và đầu ra cho trại đang lớn

Khi mở rộng, có lúc cần thêm tổ giống từ ngoài để đa dạng đàn, hoặc cần chỗ bán mật dư. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nuôi trong thùng, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật, là nơi để tham khảo cách một trại tổ chức đàn và sản phẩm. Người nuôi muốn mua bán tổ hay mật với nhau có thể đăng tại chợ người nuôi ong.

Câu hỏi thường gặp