Đàn ong dú bỏ tổ hay chết, bị cướp? Cách đọc dấu vết

Thấy thùng vắng ong, nhiều người kết luận ngay «đàn bỏ tổ». Thực ra một thùng trống có thể là bốn chuyện khác nhau: đàn dọn đi thật, đàn chết tại chỗ, đàn bị một đàn khác cướp phá, hoặc đàn tàn dần vì mất chúa. Mỗi chuyện có nguyên nhân riêng và cách phòng riêng. Đoán sai thì sửa sai chỗ, đàn sau đặt vào lại hỏng tiếp.

Bài này dành cho người đã nuôi vài mùa, muốn đọc được dấu vết còn lại trong thùng để biết chính xác chuyện gì đã xảy ra.

Trước khi kết luận: ghi lại những ngày trước đó

Dấu vết trong thùng chỉ nói được một nửa. Nửa còn lại nằm ở những gì đã thấy trước đó. Hãy nhớ lại, hoặc lật sổ ghi chép nếu có:

• Cửa tổ thưa dần trong vài tuần, hay đang đông bỗng vắng hẳn sau một hai ngày?
• Có thấy ong đánh nhau, ôm nhau rơi xuống đất ở cửa tổ?
• Gần đây có dời thùng, mở thùng, phun thuốc trong vườn, đốt rác gần đó?
• Thời tiết có đợt nắng gắt hay mưa dầm kéo dài?

Bảng đọc dấu vết trong thùng

Bảng trên là hướng đọc chứ không phải luật cứng. Một đàn có thể vừa mất chúa vừa bị cướp, vì đàn yếu luôn là mục tiêu của đàn mạnh bên cạnh.

Bốn nhóm nguyên nhân khiến đàn bỏ tổ thật

1. Vi khí hậu trong thùng sai

Ong dú cần một khoang tổ ổn định. Thùng phơi nắng chiều, thùng ván mỏng, thùng ẩm thấm nước đều làm đàn phải gồng mình điều hoà. Khi nỗ lực đó không đủ, đàn đi. Kiểm tra bằng cách đặt tay lên thành thùng giữa trưa và sờ mặt trong nắp vào sáng sớm sau mưa.

2. Quấy rối lặp lại

Một lần mở thùng không làm đàn bỏ đi. Mở mỗi tuần, cạy bọng phấn để xem, lắc thùng để nghe tiếng thì khác. Nhiều người nuôi kỹ lại mất đàn vì chăm quá tay. Với đàn đã ổn định, kiểm tra bên trong khoảng mỗi tháng một lần là đủ, còn lại đọc tình trạng đàn qua cửa tổ.

3. Thiên địch không được xử lý

Kiến vàng, kiến đen bò theo chân kệ, ruồi đẻ trứng vào chỗ bọng vỡ, thạch sùng rình ở cửa tổ. Đàn chịu được một thời gian, nhưng nếu kéo dài, đặc biệt khi dòi ruồi phát triển bên trong, đàn sẽ bỏ đi. Xem thêm cách xử lý ở mục Rủi ro & thiên địch.

4. Đàn mới chưa định vị

Đàn vừa tách hoặc vừa chuyển về là nhóm rủi ro cao nhất. Lúc này đàn chưa có mật dự trữ đủ, cấu trúc tổ còn mới, chỉ một cú sốc nhỏ đã đủ. Quy tắc là đặt một lần, mở cửa tổ sau khi thùng lắng, để yên hoàn toàn trong hai tuần đầu.

Quy trình xử lý một thùng vừa trống

1. Chụp ảnh cửa tổ, đất quanh thùng và bên trong thùng trước khi đụng vào bất cứ thứ gì.
2. Đối chiếu bảng dấu vết ở trên, ghi kết luận sơ bộ.
3. Gom phần mật còn sạch, không mùi lên men ra dùng, giữ ngăn mát. Phần có dòi, mốc thì bỏ, không đặt gần các thùng khác.
4. Nếu nghi bị cướp: thu dọn ngay để đàn cướp không quen đường, kiểm tra đàn lân cận xem có đàn nào đang yếu.
5. Rửa thùng, phơi khô, để vài ngày cho bay mùi rồi mới dùng lại.
6. Ghi vào nhật ký trại: ngày, vị trí, nguyên nhân dự đoán, việc đã sửa.

Mục Nhật ký trại có cách ghi chép đơn giản để những lần sau đọc lại được nhanh.

Giữ đàn bằng thói quen, không bằng mẹo

Không có mẹo nào giữ đàn bằng cách nhốt hay dụ. Đàn ở lại khi nhà của nó tốt: mát, khô, yên, ít kẻ phá. Ghi chép đều tay giúp thấy sớm đàn nào đang yếu dần, trước khi nó biến thành thùng trống. Người nuôi nhiều thùng có thể dùng app quản lý trại ong để ghi lịch kiểm tra và tình trạng từng đàn.

Khi cần thay đàn mới, chọn tổ giống tách từ đàn khoẻ, có chúa đẻ tốt và đủ mật dự trữ. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng tách đàn, cùng mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; xem ở ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp