Rà đàn ong dú mất chúa ở trại lớn hàng trăm thùng

Khi trại lên tới vài trăm thùng, không ai mở được từng thùng mỗi tuần. Đàn mất chúa vì thế thường bị phát hiện qua lần thu mật, lúc đã quá muộn. Bài toán ở quy mô này không còn là "nhìn dấu hiệu gì" mà là "làm sao để dấu hiệu tự lộ ra mà không phải mở thùng".

Dưới đây là cách tổ chức một quy trình rà soát mất chúa cho trại lớn: đánh mã, chia lượt, chấm điểm cửa tổ, và chỉ mở những thùng thật sự đáng nghi.

Hiểu đúng cái mình đang tìm

Chúa ong dú sau giao phối có bụng phình to, gần như không bay, sống dính với bánh nhộng. Ong dú nuôi con theo kiểu đổ sẵn thức ăn vào ô rồi chúa đẻ trứng và ô được đóng lại, chứ không cho ăn dần như ong mật. Hệ quả thực tế: khi chúa mất, các ô đã đóng vẫn tiếp tục nở trong một thời gian, nên đàn trông bình thường khá lâu. Chỉ khi lớp ô cuối cùng nở hết mà không có ô mới thì đàn mới bắt đầu tụt quân.

Ở một số đàn, ong thợ xây ô chúa lớn hơn ở rìa bánh nhộng, và chúa mới có thể thay thế. Nhưng nếu mất chúa vào lúc hết hoa, hoặc đàn đang mỏng, khả năng tự thay rất thấp. Cũng vì thế mà mốc thời gian quan trọng hơn mọi dấu hiệu đơn lẻ.

Đánh mã và chia lượt đi trại

Mỗi thùng nhận một mã gồm hàng và số thứ tự, viết hoặc khắc lên chân giá, không dán lên nắp vì nắp hay bị tráo. Trại chia thành các lô; mỗi ngày đi một lô, sao cho mỗi thùng được nhìn ít nhất một lần mỗi tuần. Người đi lượt chỉ đứng trước cửa tổ khoảng nửa phút, không mở gì cả.

Đi vào cùng khung giờ, tốt nhất khoảng giữa buổi sáng khi đàn ra vào đều, để số liệu giữa các tuần so được với nhau. Các ghi chú về lịch đi trại có thể tham khảo thêm ở mục Nhật ký trại.

Chấm cửa tổ theo ba mức

Quy tắc lọc: một thùng chỉ được đưa vào danh sách mở kiểm khi rơi xuống mức C, hoặc ở mức B hai tuần liền mà không có ong non. Một lần B lẻ thường chỉ do thời tiết hay do giờ đi không trùng.

Mở kiểm có mục tiêu

Thùng trong danh sách mở kiểm được xem theo đúng ba câu hỏi, không hơn:

1. Có lớp ô nhộng mới, màu sáng, ở phía trên khối bánh không?
2. Có ô to bất thường ở rìa bánh, dấu hiệu đàn đang nuôi chúa mới không?
3. Bầu mật, bầu phấn còn dày hay đã cạn?

Ghi ngay kết quả theo mã thùng. Mỗi lần mở chỉ nên vài phút; mở lâu ở trại đông thùng còn kéo ong cướp từ các thùng bên cạnh.

Xử lý theo nhóm thay vì từng ca

Nhóm 1: đang tự gây chúa

Có ô chúa hoặc có ô nhộng non. Không đụng vào, chỉ đánh dấu để mở lại sau khoảng hai tới ba tuần.

Nhóm 2: còn quân, không còn ô non

Ghép một miếng bánh nhộng có ô chúa từ thùng mức A. Ở trại lớn nên dành riêng vài thùng thật khoẻ làm "thùng nguồn", không thu mật nặng ở các thùng này.

Nhóm 3: đã mỏng quân

Gộp phần quân còn lại vào một đàn cạnh bên, thu phần mật sạch, vệ sinh thùng để dùng cho lần tách đàn sau. Kéo dài nuôi đàn này chỉ thu hút thêm ruồi và kiến cho cả hàng thùng; về chuyện này xem thêm mục Rủi ro & thiên địch.

Nhìn số liệu theo cả trại

Sau vài tháng ghi chép, nên nhìn lại: thùng mất chúa tập trung ở lô nào, sau đợt tách đàn nào, sau trận mưa gió nào. Thường sẽ lộ ra nguyên nhân chung như tách đàn quá muộn vào cuối mùa hoa, hay một dãy giá bị gió lật. Sửa nguyên nhân chung có lợi hơn cứu từng thùng.

Ghi chép tay vài trăm mã thùng rất dễ rối. Có thể dùng app quản lý trại ong để lưu mức chấm từng thùng và lịch mở kiểm. Khi cần bổ sung đàn khoẻ làm thùng nguồn, hoặc tìm mật ong dú, quà từ sáp ong dú để bán kèm, trại Ong Quý có cung cấp tổ ong dú giống và các dòng hàng từ ong dú.

Câu hỏi thường gặp