Đàn ong dú suy dần: quy trình đo đếm tìm nguyên nhân

Đàn suy mà không rõ nguyên nhân thực ra hiếm khi là không có nguyên nhân. Thường là người nuôi chưa có số để so. Nói «đàn này yếu hơn tháng trước» mà không có con số tháng trước thì chỉ là cảm giác, và cảm giác dễ dẫn tới chữa sai. Bài này đi theo một quy trình đo đếm đơn giản, làm bằng cân, đồng hồ và cuốn sổ, để biến một đàn suy mơ hồ thành một bài toán có đáp án.

Ba chỉ số nên đo đều đặn

1. Lưu lượng cửa tổ

Chọn một khung giờ cố định, ví dụ chín giờ sáng ngày nắng ráo. Đứng lệch sang bên cửa tổ, bấm đồng hồ một phút, đếm số ong về. Làm hai ba lần lấy trung bình. Giờ giấc phải cố định vì lưu lượng thay đổi rất mạnh theo giờ và nắng; đo lúc tám giờ hôm nay rồi mười một giờ tuần sau thì con số không nói lên gì.

2. Trọng lượng thùng

Một cái cân treo hoặc cân bàn là đủ. Cân vào cùng thời điểm trong ngày, ghi lại. Trọng lượng tăng là đàn đang tích mật, phấn và đắp sáp; giảm đều qua nhiều lần cân là đàn đang tiêu dự trữ nhanh hơn kiếm được.

3. Nhộng và bầu dự trữ

Mở thùng thưa thôi, vài tuần một lần vào sáng mát. Ghi ba điều: vùng nhộng mới có không và rộng hay hẹp hơn lần trước; bầu phấn còn đầy hay vơi; bầu mật còn hay đã cạn. Không cần đếm từng bầu, chỉ cần ghi theo mức nhiều, vừa, ít cho nhất quán.

Ghi tất cả vào một bảng theo ngày. Mẫu sổ và cách ghi nhật ký có trong mục Nhật ký trại.

Đọc kiểu tụt của chỉ số

Khi có số, cách các chỉ số cùng tụt hay lệch nhau là manh mối mạnh nhất.

Lưu ý dòng thứ hai: ong thợ chết ngoài đồng thì dự trữ trong thùng chưa kịp hao, nhộng vẫn đang nở, nên chỉ có cửa tổ tụt. Đó là dấu vết đặc trưng của thuốc phun quanh vùng, khác hẳn kiểu đàn đói từ từ ở dòng đầu.

Quy trình can thiệp từng bước

1. Xác định nhóm nguyên nhân theo bảng trên. Nếu số liệu chưa đủ hai ba lần đo, đo thêm trước khi làm gì.
2. Loại trừ nguyên nhân ngoại cảnh trước: kiến và cầu nối từ cành lá, nắng chiều, ẩm, lịch phun thuốc quanh vùng. Đây là những thứ sửa được ngay và không phải đụng vào đàn.
3. Can thiệp một thứ. Ví dụ chỉ che nắng chiều, chưa dời chỗ, chưa thu hẹp cửa. Đổi nhiều thứ một lúc thì đàn hồi cũng không biết nhờ cái gì.
4. Đo lại sau hai ba tuần theo đúng khung giờ cũ. Chỉ số lên thì giữ cách làm; đứng yên thì chuyển sang nghi phạm kế tiếp.
5. Nếu nghi mất chúa mà nhiều tuần không có nhộng mới, đừng chờ quá lâu. Nhập đàn suy vào một đàn khoẻ, hoặc dùng làm thùng nhận khi tách đàn mới.

Phép thử đổi chỗ

Khi nhiều đàn ở một khu cùng có chỉ số thấp hơn khu khác, nghi ngờ chuyển từ đàn sang vị trí. Đổi chỗ một đàn yếu ở khu đó với một đàn khoẻ ở khu khác, giữ nguyên mọi cách chăm, rồi đo tiếp vài tháng. Nếu đàn khoẻ chuyển sang bắt đầu tụt còn đàn yếu lại lên, vị trí là thủ phạm. Phép thử này tốn thời gian nhưng cho câu trả lời rõ ràng hơn mọi phỏng đoán. Các rủi ro khác theo từng mùa được gom trong mục Rủi ro & thiên địch.

Giữ số liệu gọn và có đàn đối chứng

Quy trình trên chỉ chạy được khi số liệu được ghi đều và dễ tra lại. Với vài thùng, sổ giấy là đủ. Khi trại lên vài chục thùng, nên chuyển sang app quản lý trại ong để ghi lưu lượng, trọng lượng, lịch kiểm tra từng đàn và xem lại theo thời gian. Nếu cần đàn đối chứng khoẻ để so hoặc để nhập đàn suy, trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống nuôi thùng sẵn, bên cạnh mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; xem tại ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp