Quản lý hoa dại trên trại lớn: phát theo ô luân phiên

Với vài thùng sau nhà, giữ hay dọn cỏ chỉ là chuyện nhìn bằng mắt. Lên tới hàng chục, hàng trăm thùng rải trên vườn cao su, vườn điều hay đất trang trại, mọi quyết định về thực bì phải có kế hoạch. Phát sai một đợt trên diện rộng là cùng lúc cắt nguồn ăn của cả trăm đàn.

Bài này dành cho người đã nuôi có quy mô: chia vùng ra sao, phát theo vòng thế nào, đo đếm gì để biết lớp hoa dại đang làm việc, và ghi chép để năm sau làm tốt hơn năm trước.

Vì sao trại lớn phụ thuộc lớp thực bì nhiều hơn tưởng

Ở Đông Nam Bộ, các loại cây lớn như cao su, điều, cây ăn trái cho hoa theo đợt. Giữa các đợt, nhất là quãng cao su rụng lá đầu mùa khô và những tháng nắng gắt sau đó, nguồn ăn chủ yếu đến từ cỏ hoa dưới tán và ven lô. Trại càng nhiều đàn thì áp lực lên lớp này càng lớn, vì nhiều đàn cùng khai thác một vùng.

Điều đó có nghĩa: với trại lớn, thực bì không phải thứ phụ. Nó là một nguồn phải quản lý như quản lý số thùng.

Chia ô và lập vòng phát

Cách làm phổ biến là chia khu quanh trại thành nhiều ô theo bờ lô sẵn có, rồi phát luân phiên để lúc nào cũng có phần lớn diện tích đang có hoa.

1. Vẽ sơ đồ. Đánh số các lô, ghi vị trí từng cụm thùng.
2. Xác định vùng cố định. Vành quanh chân giá thùng, lối đi, đường vận chuyển: phát định kỳ, không tính vào vòng.
3. Chia phần còn lại thành ba hoặc bốn nhóm ô. Mỗi đợt chỉ phát một nhóm.
4. Giãn cách đủ để cỏ trổ hoa lại trước khi tới lượt phát kế tiếp. Ở mùa mưa cỏ lên nhanh nên vòng ngắn hơn; mùa khô nên giãn ra hoặc tạm ngưng.
5. Phát cao, không cuốc gốc. Để lại gốc cỏ giúp cây ra hoa lại sớm.

Đo bằng cửa tổ, không đo bằng cảm giác

Muốn biết lớp hoa dại có thật sự nuôi đàn, cần một chỉ số đơn giản mà ai trong trại cũng làm được:

• Chọn vài đàn đại diện ở mỗi khu, cố định để theo dõi lâu dài.
• Vào cùng một khung giờ sáng nắng, đứng cạnh cửa tổ đếm số ong về có cục phấn ở chân trong một khoảng thời gian cố định, chẳng hạn ba phút.
• Ghi thêm màu phấn chủ đạo.

Con số tuyệt đối không quan trọng bằng xu hướng. Sau khi phát một nhóm ô mà số ong mang phấn ở khu đó tụt rõ trong nhiều ngày, nghĩa là vạt vừa phát đang gánh phần lớn nguồn phấn, lần sau phải giãn ra hoặc phát ít hơn. Màu phấn đa dạng là dấu hiệu tốt; chỉ còn một màu là nguồn đang thu hẹp.

Ghi sổ theo ô để có dữ liệu cho mùa sau

Mỗi tuần ghi ba thứ: ô nào vừa phát, kết quả đếm phấn ở các đàn đại diện, tình trạng đàn khi kiểm thùng (mật dự trữ, ong non). Sau một năm, bạn sẽ thấy quãng nào đàn suy, ô nào phát vào thời điểm nào thì ảnh hưởng nặng. Trại nhiều người làm thì một cuốn sổ chung hoặc một ứng dụng ghi chép giúp tránh tình trạng mỗi người phát một kiểu. App quản lý trại ongdu có phần ghi chép đàn và lịch kiểm tra dùng được cho việc này. Mẫu nhật ký các trại khác có thể xem ở Nhật ký trại.

Phối hợp với chủ vườn và nhân công

Trại đặt trên vườn thuê hoặc vườn chung thường không tự quyết lịch phát cỏ. Nên thống nhất trước với chủ vườn: khu nào bắt buộc phải sạch để cạo mủ, thu hoạch; khu nào có thể để cỏ. Đặc biệt cần hỏi lịch phun thuốc diệt cỏ, vì một đợt phun trên lô lớn vừa xóa sạch nguồn hoa, vừa gây hại trực tiếp cho ong. Nếu có thể, đề nghị phát cơ giới thay cho phun.

Khi cần mở rộng hoặc bù đàn

Trại lớn luôn có đàn suy cần thay và đàn mạnh cần tách. Ong dú nhân đàn bằng cách tách, nên thời điểm tách tốt nhất là ngay sau đợt hoa rộ, khi đàn mẹ đầy dự trữ. Nếu thiếu đàn mẹ, có thể bổ sung tổ giống từ trại Ong Quý ở Tây Ninh, nơi cũng có mật ong dú, son dưỡng sáp ong dú và hộp quà mật cho trại nào muốn có thêm dòng hàng bán lẻ.

Câu hỏi thường gặp