Cho ong dú ăn bổ sung ở trại nhiều tổ: làm sao cho đúng

Nuôi vài thùng thì quyết chuyện cho ăn bằng mắt cũng được. Nuôi vài chục thùng trở lên thì không. Mở từng thùng mỗi tuần vừa mất công vừa làm đàn xáo trộn, còn cho ăn đại trà thì tốn, dễ gây cướp mật và làm hỏng chất mật cả trại. Ở quy mô nhiều tổ, câu hỏi không còn là cho ăn hay không, mà là: làm sao biết đúng đàn nào cần, vào đúng tuần nào trong năm.

Bài này đi theo hướng quản lý: dựa vào lịch hoa của khu trại, phân hạng đàn, theo dõi bằng số liệu của chính trại mình, và chỉ ra tay với nhóm đàn thật sự cần.

Bước một: lịch hoa của chính khu trại

Mỗi vùng có nhịp hoa riêng, không lịch chung nào áp đúng cho mọi trại. Cách làm là ghi lại theo tháng: cây nào quanh trại đang trổ bông, ong về phấn màu gì, nhiều hay ít. Sau một năm, bạn có trong tay bức tranh khoảng trống hoa của chính khu mình. Hai năm thì đủ tin cậy.

Khoảng trống hoa thường rơi vào: cao điểm nắng hạn khi cỏ cây khô, giữa các đợt cây ăn trái hoặc cây công nghiệp, và những đợt mưa dầm kéo dài. Biết trước khoảng trống thì biết trước tuần nào cần đi kiểm tra kỹ. Tham khảo thêm cách dựng lịch ở mục Nguồn hoa theo mùa.

Bước hai: theo dõi mà không mở thùng

Ở trại đông thùng, có hai cách theo dõi đỡ tốn sức:

• Cân thùng. Dùng cân treo móc một bên thùng, hoặc cân cả thùng nếu nhỏ. Ghi số theo tuần. Thùng nhẹ dần đều qua nhiều tuần trong khi cùng lúc các thùng khác giữ cân, đó là đàn đang tiêu dự trữ nhiều hơn mang về.
• Quan sát cửa tổ theo giờ cố định. Đứng một hai phút trước mỗi thùng vào cùng một khung giờ sáng, ghi ong ra vào nhiều, vừa hay ít, có mang phấn hay không. So giữa các đàn trong cùng ngày mới có ý nghĩa, vì thời tiết ảnh hưởng mọi đàn như nhau.

Chỉ đàn nào lệch hẳn khỏi mặt bằng chung mới đưa vào danh sách mở thùng.

Bước ba: phân hạng đàn và quyết định

Quy tắc vàng: đừng để nhóm cần giúp quá đông. Nếu một phần lớn trại rơi vào nhóm này cùng lúc, vấn đề nằm ở nguồn hoa hoặc ở cách thu mật mùa trước, không phải ở từng đàn.

Bước bốn: cho ăn ở quy mô lớn mà không gây cướp mật

Đây là chỗ trại đông thùng hay sai nhất. Đặt máng chung giữa trại thì đàn mạnh chiếm hết, quen mùi rồi kéo sang cướp đàn yếu. Vài thùng cướp nhau là cả dãy loạn.

1. Cho trong thùng: khay nhỏ đặt trong khoang trống sát tổ, đóng nắp kín.
2. Cho cùng lúc: nếu nhiều thùng cần, làm cùng một buổi chiều để không thùng nào trở thành mồi lạ.
3. Thu hẹp cửa tổ đàn yếu đang được cho ăn, để đàn dễ giữ cửa.
4. Không làm rơi vãi: pha ở chỗ riêng, mang khay đậy nắp ra trại, lau sạch giọt ngọt dính trên thùng.
5. Dọn khay sau vài ngày, không để lên men.

Thức ăn ưu tiên là mật ong dú của chính trại pha loãng, rồi mới tới nước đường trắng pha loãng. Không dùng mật không rõ nguồn.

Bước năm: tách thức ăn khỏi mật thương phẩm

Trại lớn bán mật thì phải có kỷ luật: đàn nào đang được cho ăn thì đánh dấu, không thu mật cho tới khi đàn tự kiếm ăn trở lại đủ lâu. Không thu mật toàn trại trong mùa đang có thùng được cho ăn mà không xem sổ. Cẩu thả ở bước này là bán ra mật lẫn nước đường, mất uy tín cả trại.

Với trại vài chục thùng trở lên, ghi chép trên giấy nhanh rối. Có thể dùng ứng dụng quản lý trại ong dú để ghi cân, nhóm đàn, ngày cho ăn và lịch xem lại cho từng thùng.

Khi nào thay vì cho ăn thì nên thay đàn hoặc dời trại

Đàn năm nào cũng rơi vào nhóm cần giúp, trong khi các đàn khác cùng chỗ vẫn ổn, thường là đàn có vấn đề về chúa hoặc về sức. Không nên giữ mãi bằng thức ăn; hãy dùng đàn khoẻ để tách, thay dần. Còn nếu cả một dãy cùng yếu theo mùa thì nên tính dời một phần thùng sang chỗ có nguồn hoa khác. Để bổ sung đàn khoẻ mà không phải bắt tổ hoang, trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống nhân bằng cách tách; trại cũng có mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật cho ai muốn tham khảo cách một trại làm sản phẩm từ đàn nuôi.

Câu hỏi thường gặp