Đàn ong dú chững dù nắng: chững mùa hay đàn có bệnh

Người nuôi lâu năm phân biệt hai loại chững: chững của cả vùng, khi nguồn hoa cạn và mọi đàn cùng chậm lại; và chững của một đàn, khi bên trong tổ có chuyện. Nhìn bề ngoài hai loại giống hệt nhau: cửa tổ thưa, ngày nắng đẹp mà ít con bay. Khác nhau ở chỗ loại thứ nhất cần để yên, loại thứ hai cần can thiệp sớm. Can thiệp nhầm vào đàn chững mùa thì làm đàn yếu thêm, còn để yên nhầm một đàn mất chúa thì vài tuần sau chỉ còn thùng rỗng.

Dưới đây là một quy trình chẩn đoán theo bậc, từ không chạm vào thùng cho tới mở bánh trứng.

Bậc 1: đếm lượt bay, đừng ước lượng bằng mắt

Cảm giác «hôm nay vắng hơn» rất dễ sai vì phụ thuộc giờ đứng xem và tâm trạng người xem. Cách làm chắc hơn: chọn một khung giờ cố định trong buổi sáng, đứng cạnh cửa tổ, đếm số con bay vào trong một phút, lặp ba lần lấy trung bình. Ghi lại kèm thời tiết.

Sau vài tuần bạn sẽ có con số nền của từng đàn trong trại mình. Lúc đó «chững» không còn là cảm giác mà là một sự sụt giảm có thể so được. Nhật ký kiểu này nên giữ đều; tham khảo cách ghi ở chuyên mục Nhật ký trại.

Bậc 2: so với đàn đối chứng

Đây là bước tách đôi quan trọng nhất. Đếm cùng lúc ở hai ba đàn khác đặt gần đó.

Ai mới nuôi một thùng thì không có đối chứng; khi đó hỏi người nuôi cùng vùng là cách thay thế tốt nhất.

Bậc 3: đọc thứ ong mang về

Phấn ở chân

Ong đi kiếm phấn trở về với cục phấn bám hai chân sau. Đàn chững do thiếu hoa thì tỉ lệ ong mang phấn về giảm rõ, nhiều con về tay không. Đàn mất chúa thì ngược lại, nhu cầu phấn để nuôi ấu trùng giảm nên ong ít đi lấy phấn dù quanh đó vẫn có hoa.

Ong non tập bay

Những buổi sáng đẹp, ong non màu nhạt hơn sẽ bay lượn thành đám nhỏ trước cửa, đầu quay vào tổ, để ghi nhớ vị trí. Đàn có chúa đang đẻ đều thì cảnh này lặp lại thường xuyên. Vắng hẳn cảnh đó trong một khoảng dài là tín hiệu đỏ.

Hành vi ở cửa

Ong gác đứng thưa, phản ứng chậm khi có côn trùng lạ tới gần là dấu hiệu đàn đang hụt quân, dù nguyên nhân là gì.

Bậc 4: mở thùng và đọc cấu trúc tổ

Chỉ mở khi ba bậc trên chỉ về «vấn đề nội tại». Mở vào giờ ấm, nhanh tay, ghi nhận ba thứ:

1. Bánh trứng: có ô mới xây, màu sáng, hay toàn ô cũ sẫm màu đã nở hết? Không có ô mới là đàn đã ngưng đẻ.
2. Bình phấn và bình mật: bình phấn cạn nhưng bình mật còn là thiếu nguồn phấn; cả hai đều cạn là đàn đói thật sự.
3. Dấu hiệu lạ: ấu trùng ruồi, mốc trắng, đường kiến vào trong. Những thứ này cần xử lý ngay theo hướng dẫn ở Rủi ro & thiên địch.

Đóng thùng lại ngay sau khi xem; mỗi lần mở là tổ mất nhiệt, mất mùi và đàn phải mất công sửa lại vách sáp.

Xử lý theo kết luận

• Chững mùa: để yên, không thu mật, không tách đàn tới khi nguồn hoa trở lại.
• Đói thật: giảm không gian trống trong thùng, cân nhắc ghép với đàn khoẻ hơn.
• Mất chúa: ghép vào đàn có chúa hoặc thay bằng tổ giống khoẻ; đàn mất chúa ở ong dú rất khó tự hồi.
• Nhiễm thuốc: ghi lại thời điểm, tìm nguồn phun quanh vùng, cân nhắc dời trại.

Đàn đối chứng tốt bắt đầu từ tổ giống tốt

Quy trình trên chỉ có ý nghĩa khi trại có vài đàn khoẻ làm chuẩn so sánh. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nhân đàn bằng cách tách, có tổ ong dú giống, mật ong dú, son dưỡng từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem tại ongquy.com. Để lưu số lượt bay, lịch mở thùng và kết quả từng lần kiểm tra theo từng đàn, có thể dùng app quản lý trại ong.

Câu hỏi thường gặp