Mưa kéo dài: đo sức đàn ong dú bằng cân và cửa tổ

Hỏi mười người nuôi «mưa kéo dài thì đàn có sao không», chín người sẽ trả lời bằng cảm giác: nhìn cửa tổ thấy vắng thì lo, thấy đông thì yên tâm. Cảm giác không sai hẳn, nhưng nó đến chậm. Khi cửa tổ vắng hẳn vì đói thì đàn đã hao một thời gian dài rồi.

Bài này dành cho người muốn quản lý bằng số đo của chính trại mình: cân thùng, đếm lượt ra vào, ghi lại mỗi đợt mưa. Không cần dụng cụ đắt tiền, chỉ cần một cái cân treo, một cuốn sổ và thói quen làm đều.

Mưa dài ngày tác động vào đàn qua những đường nào

Muốn đo đúng thì phải biết mình đang đo cái gì. Một đợt mưa kéo dài tác động lên đàn theo ba đường, mỗi đường để lại dấu khác nhau:

1. Mất giờ kiếm ăn. Ong không bay khi mưa và khi lá còn ướt. Dòng mật, phấn vào tổ gần như về không, trong khi đàn vẫn ăn đều.
2. Tăng ẩm. Hơi nước ngấm vào thùng, phấn dễ mốc, sáp bầu mềm. Dấu hiệu là mùi trong thùng chuyển ngai ngái.
3. Nhịp nuôi ấu trùng chậm lại. Thiếu phấn tươi, ong chúa đẻ thưa. Hậu quả không thấy ngay mà lộ ra vài tuần sau, khi lứa ong thợ mới ra ít hơn bình thường.

Đường thứ ba là đường người nuôi hay bỏ sót, vì mưa tạnh rồi, đàn ra vào đông, tưởng xong chuyện. Thật ra lỗ hổng lứa ong vẫn còn đó.

Cân thùng: con số thật nhất về dự trữ

Ong dú cất mật trong các bầu sáp, khó ước lượng bằng mắt nếu không bóc ra. Cân thùng thì khác: thùng, gỗ, sáp gần như không đổi trong vài ngày, phần thay đổi chủ yếu là mật.

• Dùng cân treo móc, móc vào quai thùng, nhấc lên vài phân. Cân cùng một chiếc cân mỗi lần.
• Cân vào cùng giờ, tốt nhất là chiều tối khi ong đã về hết.
• Ghi số ngay trước đợt mưa (theo dự báo), giữa đợt và ngày đầu trời nắng lại.
• Sau vài mùa, sổ ghi sẽ cho thấy thùng nào hao nhanh bất thường so với các thùng khác.

Thùng ướt nước mưa sẽ nặng thêm, nên cân khi vỏ đã ráo hoặc lau khô trước. Chỗ này nhiều người bỏ qua rồi đọc nhầm là đàn đang tích mật giữa mùa mưa.

Đếm lượt ra vào: đo nhịp sống của đàn

Đứng lệch sang một bên cửa tổ, bấm đồng hồ một phút, đếm số ong bay vào. Làm cùng giờ, cùng thùng, vào những ngày trời bình thường để có mức nền. Khi mưa tạnh, đếm lại.

Cách ghi chép và đối chiếu theo từng thùng được bàn kỹ hơn ở mục Nhật ký trại.

Ngưỡng quyết định: dựa vào số của trại mình

Không có con số chung cho mọi trại, vì kích cỡ thùng, loài ong dú và nguồn hoa khác nhau. Cách làm hợp lý là tự đặt ngưỡng sau một hai mùa ghi chép: ví dụ, so khối lượng thùng ngày nắng lại với khối lượng ngay sau lần thu mật gần nhất. Nếu đã xuống gần mức đó, nghĩa là đàn đã ăn gần hết phần mật để dành. Lúc này mới cân nhắc cho ăn, bằng mật ong dú pha loãng hoặc nước đường loãng đặt trong khay có que nổi, đủ vài ngày rồi ngưng.

Ngược lại, đừng cho ăn chỉ vì «đã mưa năm ngày». Cho ăn khi đàn còn đủ mật dễ làm thùng ẩm thêm và thu hút kiến.

Theo dõi lứa ong sau mưa

Khoảng ba bốn tuần sau một đợt mưa dài, nên mở kiểm khu ấu trùng một lần. Nếu thấy khoảng trống giữa các lứa trứng, đó là dấu vết của những ngày thiếu phấn. Đàn khoẻ sẽ tự lấp lại khi nguồn hoa đầy đủ. Đàn yếu thì không nên tách hay thu mật cho tới khi lứa ong phục hồi. Các bước kiểm cụ thể có trong mục Kỹ thuật nuôi.

Bắt đầu ghi chép từ những đàn ổn định

Số đo chỉ có ý nghĩa khi đàn gốc ổn định, không phải mỗi mùa lại thay đàn mới. Nếu cần bổ sung đàn, trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống, bên cạnh mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật. Để khỏi lạc sổ khi trại lên vài chục thùng, có thể ghi khối lượng, lượt ra vào và lịch kiểm từng thùng trên app quản lý trại ong.

Câu hỏi thường gặp