Bán kính bay ong dú và cách xếp cụm tổ khỏi tranh hoa

Người nuôi được vài năm thường gặp một nghịch lý: mười tổ xếp thành hàng ngay ngắn sau nhà, chăm kỹ như nhau, vậy mà mỗi mùa khô lại có hai ba tổ yếu dần, cửa tổ lác đác, có lúc thấy ong lạ bu vào cướp. Phần lớn trường hợp không phải do giống hay do chăm sai, mà do cách bố trí. Các đàn đặt quá sát nhau đang chia nhau đúng một vòng hoa, và khi hoa thưa thì tổ yếu nhất thua trước.

Bài này đi vào phần kỹ thuật: từ chuyện ong dú bay xa bao nhiêu, suy ra cách xếp tổ thành cụm, cụm cách cụm ra sao, và điều chỉnh theo mùa hoa.

Bán kính bay: con số để suy ra mọi thứ khác

Ong dú (ong không ngòi đốt) thân nhỏ nên bay ngắn. Quan sát chung của người nuôi là phần lớn chuyến kiếm ăn nằm trong vài trăm mét quanh tổ; loài thân lớn và lúc khan hoa thì đi xa hơn một chút, nhưng không thể như ong mật đi hàng cây số. Hệ quả kỹ thuật quan trọng nhất: hai tổ đặt cách nhau vài mét, hay vài chục mét, thì vòng bay của chúng gần như trùng khít. Về mặt nguồn ăn, mười tổ trong một góc vườn là mười miệng ăn trên cùng một mâm.

Tự đo vòng ăn thực tế của trại mình

Không cần dụng cụ gì, chỉ cần vài buổi sáng nắng ráo:

1. Đi từ tổ ra theo từng hướng, dừng ở mỗi cụm cây đang nở hoa, quan sát xem có ong dú đậu không.
2. Ghi lại chỗ xa nhất còn thấy ong dú đậu đều trên hoa theo mỗi hướng.
3. Lặp lại vào giữa mùa rộ và giữa mùa khan. Mùa khan sẽ thấy ong đi xa hơn và rải mỏng hơn — đó là dấu hiệu đàn đang phải gắng sức.
4. Vẽ thô ra giấy: tổ ở giữa, các chỗ có hoa, chỗ có ong. Đó là bản đồ nguồn ăn thật của trại, đáng tin hơn mọi con số trên mạng.

Lưu ý: gần nhà có thể còn đàn ong dú hoang hoặc của nhà khác, ong thấy trên hoa chưa chắc là ong mình. Bản đồ này để nhìn nguồn hoa, không phải để đếm chính xác.

Ba kiểu bố trí và khi nào dùng

Nguyên tắc chung: muốn hai cụm thật sự ăn hai vùng khác nhau thì khoảng cách giữa chúng phải đáng kể so với vòng bay, tức là cỡ vài trăm mét chứ không phải vài chục mét. Đó là lý do người nuôi nhiều tổ hay gửi bớt cụm sang vườn khác thay vì tách hàng trong cùng một vườn.

Mùa khan quyết định số tổ, không phải mùa rộ

Lúc cây ăn trái rộ hoa, vườn nào cũng như nuôi được gấp đôi. Đó là cái bẫy. Số tổ bền vững là số mà vườn còn nuôi nổi trong những tuần ít hoa nhất. Ở miền Nam đó thường là cuối mùa khô và những đợt mưa dầm liên tiếp; ở miền Bắc là những tuần rét, ẩm. Cách làm:

• Lập lịch hoa cho vòng ăn của trại: cây nào nở tháng nào, quãng nào trống. Gợi ý cây và lịch ở mục Nguồn hoa theo mùa.
• Lấp quãng trống bằng cây bụi, hoa cỏ trồng ngay gần cụm tổ — trồng gần thì ong đỡ tốn sức.
• Chỉ tách thêm tổ sau khi đã qua trọn một mùa khan mà các đàn hiện có vẫn giữ được trọng lượng.

Dấu hiệu cụm đang quá dày

• Ong cướp tổ: cửa tổ có đánh nhau, ong lạ chui vào, xác ong rơi trước cửa.
• Tổ nhẹ dần trong khi tổ cùng cụm vẫn ổn — tổ yếu đang thua cuộc giành hoa.
• Ong đi xa và thưa khi đo vòng ăn mùa khan, như ở mục trên.
• Tổ tách mới mãi không lên dù đã đủ ong chúa và ong thợ.

Gặp hai trong bốn dấu hiệu trên thì nên dời một phần tổ ra cụm mới, xa hẳn khỏi vòng bay cũ, làm vào buổi tối khi ong đã về hết. Thu hẹp cửa tổ yếu cũng giúp nó giữ được tổ trước ong cướp. Các rủi ro khác của trại có ở mục Rủi ro & thiên địch.

Khi muốn mở rộng trại

Mở rộng đúng cách là tách đàn từ tổ khoẻ và đặt ở vùng hoa mới, không phải dồn thêm tổ vào chỗ cũ, càng không phải đi bắt tổ rừng. Nếu cần thêm tổ giống, hay muốn tham khảo cách một trại nuôi đông tổ bố trí cụm, trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, đồ từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật, xem tại ongquy.com. Còn khi trại dư tổ hoặc dư mật sau khi dãn cụm, có thể đăng trao đổi với người nuôi khác ở chợ ong dú.

Câu hỏi thường gặp